Di tích văn hóa lịch sử Đền Bạch Thạch (hay còn gọi là Đền Nhị Nguyễn đại vương) tọa lạc tại thôn Song Nam, xã Cổ Đạm không chỉ gắn với truyền thuyết linh thiêng về hai vị tướng họ Nguyễn, ngôi đền còn là chứng nhân của nhiều sự kiện lịch sử quan trọng trong phong trào Cần Vương và cách mạng 1930 – 1931. Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, Đền Bạch Thạch đã trở thành điểm đến tâm linh, góp phần gìn giữ và lan tỏa truyền thống yêu nước, bản sắc văn hóa của quê hương Cổ Đạm.

Đền Bạch Thạch tọa lạc tại thôn Song Nam, tựa lưng vào núi Đá Bạc, nằm sát tuyến tỉnh lộ 22. Với thế đất sơn thủy hữu tình, ngôi đền từ lâu đã trở thành điểm sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh quan trọng của người dân địa phương.

Theo truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều thế hệ, từ xa xưa, một chiếc thuyền chở hai cỗ quan tài sơn son thếp vàng đã trôi dạt vào chân núi Đá Bạc. Trên quan tài ghi tên hai anh em Nguyễn Cả và Nguyễn Hai, quê làng Yên Trí, huyện Can Lộc cũ.

Khi người dân đưa quan tài về quê an táng, đến khu vực này thì gặp mưa giông dữ dội, buộc phải dừng lại. Sáng hôm sau, mối đã đùn đất phủ kín hai cỗ quan tài. Các bậc cao niên cho rằng đây là vùng đất linh thiêng nên đã xây mộ và lập đền thờ. Từ đó, Đền Bạch Thạch nổi tiếng linh ứng, được ngư dân, thương nhân và nhân dân trong vùng thường xuyên đến dâng hương, cầu bình an, may mắn.

Không chỉ mang giá trị tâm linh, Đền Bạch Thạch còn gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của dân tộc.

Trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX, nhiều chủ thuyền buôn ở Cương Gián đã bí mật vận chuyển tiền đồng, đồ đồng từ miền Bắc về, tập kết tại khu vực đền và hang Đá Dơi để chuyển lên căn cứ Vụ Quang phục vụ nghĩa quân của tướng Cao Thắng đúc vũ khí chống thực dân Pháp.

Đặc biệt, thầy Ký Triêm, con trai một chủ thuyền buôn họ Trương ở thôn Yên Ninh, đã dùng toàn bộ số tiền bán nước mắm để mua đồng ủng hộ phong trào Cần Vương, góp phần vào cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc.

Bước sang thời kỳ cách mạng 1930 – 1931, Đền Bạch Thạch tiếp tục ghi dấu sự kiện lịch sử khi là nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản làng Động Gián vào ngày 15 tháng 7 năm 1930. Chỉ một tháng sau, Đại hội Chi bộ lần thứ nhất được tổ chức tại hang Đá Dơi, cách đền khoảng 150 mét.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, thực hiện chủ trương hợp tự, một phần ngôi đền bị phá dỡ và xuống cấp nghiêm trọng. Sau nhiều lần trùng tu, tôn tạo, Đền Bạch Thạch ngày nay đã được khôi phục khang trang, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân.

Hiện nay, đền gồm ba tòa: Thượng điện, Trung điện và Hạ điện. Chính điện thờ hai vị tướng Nguyễn, phía trước có bức đại tự "Nhị Nguyễn linh từ". Trong khuôn viên còn có tượng hai vị tướng, hai tượng hổ, miếu thờ Thập loại cô hồn, nhà đón tiếp và sân bán nguyệt rộng rãi nằm bên dòng sông Phượng, tạo nên cảnh quan trang nghiêm, cổ kính.

Hằng năm, Đền Bạch Thạch tổ chức các kỳ lễ lớn vào ngày mùng 3 tháng 3, mùng 3 tháng 6 và mùng 3 tháng 10 âm lịch. Ngoài ra, vào các ngày sóc, vọng hằng tháng, rất đông Nhân dân và du khách thập phương đến dâng hương, cầu bình an và chiêm bái.

Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, Đền Bạch Thạch đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 44/QĐ-UBND ngày 09 tháng 01 năm 2008.

Đền Bạch Thạch không chỉ là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, mà còn là điểm đến văn hóa tâm linh góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu của quê hương Cổ Đạm.