Đền thờ Mai Hoa công chúa còn gọi là đền Nhà Bà nay thuộc thôn Kỳ Tây, xã Cổ Đạm (Hà Tĩnh). Đền thờ thiên tiên Ngọc Nữ Mai Hoa công chúa, nhân vật được xếp cùng thời với Liễu Hạnh công chúa, một vị nhân thần được thờ phổ biến ở các tỉnh miền Bắc theo tục thờ Mẫu của người Việt.

Đền Nhà Bà tọa lạc ở thôn Kỳ Tây, xã Cổ Đạm.

Trong tâm thức của người dân Cổ Đạm từ xưa cho đến nay vẫn truyền tụng về phẩm hạnh và công lao cũng như sự linh thiêng của Thành hoàng làng Ngọc Nữ Mai Hoa công chúa. Lễ hội chính tại đền diễn ra vào ngày Rằm tháng Giêng và tháng Sáu âm lịch hằng năm. 

Theo các tư liệu lịch sử, các câu chuyện truyền ngôn của Nhân dân địa phương cho biết vào thời nhà Trần ở làng Kỳ Pha - Kỳ Tây có đôi vợ chồng nọ sống hiền lành tốt bụng nhưng hiếm về đường con cái. Một hôm vợ đi gánh nước thấy có sao sa vào trong vò nước, sau đó bà mang thai rồi sinh hạ một cô gái rất xinh đẹp, nết na đặt tên là Mai Hoa. Lớn lên Mai Hoa càng nổi tiếng về nhan sắc và tài trí hơn người. 

Thuở đó có bọn giặc Tàu Ô vượt biển vào cướp phá vùng quê nghèo. Nhà vua sai các tướng đem quân đi đánh, nhưng chiến thuyền ra biển đều bị đàn cá mập hung dữ làm lật thuyền để ăn thịt người. Vì chưa tìm được mưu kế để diệt đàn cá mập, nên tướng sĩ phải ghé thuyền vào bờ đóng quân chờ đợi. Thấy vậy, Mai Hoa tới quân doanh xin được hiến kế giúp quân sĩ tiêu diệt loài quỷ biển này. 

Các hạng mục ở đền được xây dựng uy nghiêm.

Theo kế sách của Mai Hoa, quân lính vào làng Kỳ Pha mua nồi đất và vôi cục đã tôi bỏ vào nồi rồi đem theo thuyền ra biển. Khi thấy đàn cá mập nổi lên thì liền thả nồi đất xuống biển, đàn cá ăn vào đều bị vỡ bụng mà chết. Sau lần ra quân ấy, quân của triều đình đã đánh tan giặc Tàu Ô, bảo vệ được dân làng yên ổn. Tướng chỉ huy chiến trận ấy đã tâu công trạng của Mai Hoa với nhà vua, nàng được nhận làm con nuôi và phong là Mai Hoa công chúa. 

Về sau, công chúa theo Vua Trần vào phía Nam chinh phạt Chiêm Thành, nhưng đến cửa biển vùng Đèo Ngang thì mất. Dân làng Kỳ Pha đã lập đền thờ và tôn bà làm Thành hoàng làng. Thời kỳ Vua Lê Thánh Tông đem quân đi đánh Chiêm Thành, thuyền qua Thổ Kỳ, gặp cơn cuồng phong không tiến quân được bèn ghé quân vào trú ở khu đền. Đang đêm nhà vua chiêm mộng thấy một nữ thần cưỡi mây trắng đến xin theo nhà vua giúp sức. Nhà vua nhận lời và tự nhiên gió ngừng thổi, cơn cuồng phong biến mất, thuyền rồng thẳng tiến vào đất Chiêm Thành. Thắng trận trở về, vua liền gia phong Mai Hoa công chúa là Bạch Vân công chúa và sức cho dân làng sở tại tu bổ lại đền để triều đình cúng tế. 

Cảm phục tài trí, công ơn cũng như sự hiển linh của Mai Hoa công chúa, các triều Vua Cảnh Hưng (thời Lê), Thành Thái, Duy Tân, Khải Định (nhà Nguyễn) đều có sắc phong thần cho bà và giao cho dân làng Kỳ Pha, Cổ Đạm phụng thờ vị thần Thành hoàng bảo hộ dân chúng.

Hàng năm, Ban quản lý di tích phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương và Nhân dân tổ chức lễ lục ngoạt nhằm tưởng nhớ công ơn của các bậc tiền nhân đã có công lập làng, hộ quốc an dân đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân làng bình an.

Hiện nay tại đền còn lưu giữ 15 đạo sắc, trong đó có 5 đạo phong cho Mai Hoa công chúa. Đền thờ Mai Hoa công chúa nằm ở rìa làng, ba phía là cánh đồng lúa. Đền quay hướng Đông Nam trên khu đất 5000m² , có hồ nước ở phía trước và vườn cây cối sum suê xanh tốt quanh năm. 

Đền được cấu trúc hai tòa thượng hạ, nối với nhau bằng sân gạch, phía ngoài là cổng tam quan lộng lẫy mà uy linh. Tòa thượng có 3 gian nhỏ, tòa hạ có 3 gian rộng hơn. Phía trong, trên hương án, giữa có hai long ngai lớn, đầy đủ đồ thờ và trang nghiêm như bát hương, bồng, hạc, chiêng, trống, não bạt, cờ quạt, tàn lọng, tế khí... 

Ở đền hiện còn nhiều câu đối chữ Hán:

“Bất nhật thành chi đồng chúng lạc

Cúc cung như dã nhập công môn” 

Dịch nghĩa: 

Không vắng một ngày toàn dân phấn khởi 

Cúi đầu tôn kính khi vào cổng đền

“Phụng chỉ trừ tai nhi giáng phúc

Lập công cung võ bản đôn văn” 

Dịch nghĩa: 

Vâng lệnh trừ tai mà giáng phúc 

Lập công sẵn võ vốn hay văn

“Vi hổ trung thần võ tại hỉ 

Thi ư ngoại tướng quân trừ chỉ” 

Dịch nghĩa: 

Đứng ở trong, thần võ sẵn có 

Đi ra ngoài, tướng quân trừ ngay

 “Vãng lai tuỳ ý nguyện 

Tiến thoái tự tùng dung”

 Dịch nghĩa: 

Qua lại tuỳ ý muốn

 Lui tới phải thong dong 

“Trung thiên cao yết quang thiên trụ 

Cảnh thế minh tiêu giác thế đăng”

Dịch nghĩa: 

Giữa trời chiếu sáng đền trời toả

Răn đời nêu cao ngọn đèn đời

 “Nam vọng Cẩm sơn tiêu bút án 

Tây triều Trai Thủy nhiễu văn lan” 

Dịch nghĩa: 

Nam ngoảnh núi Cẩm nên bút án 

Tây chầu hồ Trai nhợn làn văn

“Thiên thu Kim Quyết trường lưu chỉ 

Vạn cổ Kỳ Pha điện thử dân” 

Dịch nghĩa:

Ngàn thu Kim Quyết còn ghi dấu 

Muôn thuở Kỳ Pha vững ý dân

 “Mộ thủy mộ sơn chung tú khí 

Vì vân vì vũ nhuận sinh dân” 

Dịch nghĩa: 

Nọ nước nọ non hun đúc khí 

Làm mây làm gió nhuận sinh dân 

Bàn thờ gian giữa đặt 2 bộ giá ngai thờ Liễu Hạnh công chúa và Văn Lâm hầu Phan Thiện Lâu, người làng Cổ Đạm đi đánh giặc Tàu Ô bị chết. 

Qua những năm chiến tranh, đền là nơi hợp tự của xã. Đền lại được sử dụng làm nơi hội họp, làm nơi tập trung dân quân du kích để học tập, chuẩn bị chiến đấu, tuần tra. Có lúc cơ quan quân sự huyện mượn để tạm phân tán. Lại bị không quân, hải quân Mỹ đánh phá, nên đền đài và đồ thờ bị hư hỏng, mất mát, mối mọt, tàn phá,… 

Năm 1997, dân xã đã góp tiền, góp công sức sửa lại và mua sắm đồ thờ, tôn tạo lại đền đáp ứng nhu cầu thờ phụng. Hàng năm, ngoài ngày Rằm và mồng Một hàng tháng dân đến dâng hương cầu xin, tạ lễ... những ngày Tết Nguyên đán, Rằm tháng Hai, lễ du xuân, Rằm tháng Sáu lễ Kỳ phúc, dân làng lại biện lễ cúng tế xin hai bà phù hộ giúp đỡ để “Nhân an, vật thịnh”, cũng là để tỏ lòng thành kính biết ơn các vị thần đã từng che chở cho dân làng và tổ tiên 13 dòng họ. 

Đền thờ Mai Hoa công chúa được công nhận, xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh, Quyết định số 44/QĐ-UBND, ngày 09/01/2008.

Tư liệu: - Nghi Xuân di tích và danh thắng

               - Cổ Đạm xưa và nay