Giữa vùng quê giàu truyền thống lịch sử, văn hóa của Cổ Đạm, Nhà thờ Phạm Hữu Cảnh ở thôn Hoa Phú là nơi lưu giữ ký ức về An Nghĩa hầu Phạm Hữu Cảnh – một nhân vật được hậu thế tôn kính, phụng thờ qua nhiều thế hệ. Không chỉ mang giá trị lịch sử, nơi đây còn là không gian văn hóa tâm linh, lưu giữ nhiều hiện vật, tư liệu quý và những nét đẹp trong truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người dân địa phương.

Trong dòng chảy lịch sử của vùng đất Cổ Đạm, tên tuổi Phạm Hữu Cảnh được lưu truyền như một nhân vật có dấu ấn trong đời sống xã hội địa phương vào khoảng thế kỷ XVII.

Theo tư liệu gia phả, ông sinh tại thôn Phú Nhiêu, xã Phú Lạp, tổng Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân, nay thuộc địa bàn xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh. 

Trong bối cảnh đất nước có nhiều biến động, ông tham gia quân ngũ, đảm nhiệm công việc tuần phòng, bảo vệ tuyến đường thủy và hậu cần tại khu vực cửa ngõ sông Lam.

Sau những năm tháng binh nghiệp, ông được giao giữ chức Cai Tổng tổng Cổ Đạm. Ở cương vị này, Phạm Hữu Cảnh được ghi nhận có những đóng góp trong việc ổn định đời sống dân cư, khôi phục sản xuất, khai khẩn ruộng đất, giữ gìn an ninh trật tự và củng cố phong hóa làng xã.

Những đóng góp ấy được triều đình ghi nhận bằng việc phong tước An Nghĩa hầu. Hình tượng về một vị võ quan có công, được nhân dân tôn kính, vì thế dần gắn với đời sống tâm linh và ký ức cộng đồng nơi vùng quê Cổ Đạm.

Sau khi Phạm Hữu Cảnh qua đời, Nhân dân lập nơi thờ phụng, thường xuyên hương khói. Không chỉ được lưu truyền trong gia phả và truyền thống dòng họ, tên tuổi ông còn được triều đình phong kiến ghi nhận qua các sắc phong. Trong đó, hai đạo sắc dưới triều vua Khải Định hiện còn được lưu giữ tại nhà thờ là những tư liệu có giá trị, góp phần làm rõ hơn vị thế của nhân vật trong lịch sử địa phương.

Trải qua chiến tranh và những biến động của thời gian, công trình thờ tự cũ bị hư hại. Các thế hệ con cháu trong dòng họ nhiều lần góp công, góp của để phục hồi, tôn tạo nơi thờ tự, tiếp nối mạch nguồn hướng về tổ tiên.

Ngày nay, nhà thờ nằm trong khuôn viên rộng gần 260m², là nơi con cháu dòng họ Phạm tìm về mỗi dịp lễ, Tết và ngày giỗ Tổ.

Hằng năm, vào ngày 15 tháng 7 âm lịch, con cháu hậu duệ từ nhiều nơi lại trở về. Trong không gian trầm mặc của nhà thờ, những nén hương được thành kính dâng lên, văn tế được đọc, lễ giỗ được tổ chức theo nghi thức truyền thống.

Giữa nhịp sống hôm nay, Nhà thờ Phạm Hữu Cảnh vẫn lặng lẽ hiện diện như một chứng nhân của thời gian, lưu giữ những câu chuyện về một bậc tiền nhân và truyền thống của một dòng họ trên quê hương Cổ Đạm. Nhưng giá trị của di tích không chỉ dừng lại ở việc thờ phụng, tưởng nhớ tổ tiên. Đây còn là một địa chỉ giáo dục truyền thống ý nghĩa, nơi thế hệ hôm nay có thể tìm hiểu về lịch sử quê hương, về công lao của cha ông và những giá trị đạo lý được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ngày 13/8/2026, UBND tỉnh Hà Tĩnh đã  ban hành Quyết định số 2058/QĐ-UBND về việc xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh đối với Nhà thờ Phạm Hữu Cảnh.